به نام خدا

ادامه بررسی احتمالات.. 1

.    مناقشاتِ کلام مرحوم امام(ره) 1

بحث در تحقیقِ معنای "المجمع علیه" و بررسی احتمالات مختلف آن بود. این بحث در ضمن بررسی مقدمه دوم استدلال شیخ اعظم(ره) بر تعدی از مرجحات منصوصه مطرح شد. پنج احتمال را در جلسه گذشته بیان کردیم، اکنون به بررسی احتمال ششم می­پردازیم.

ادامه بررسی احتمالات

احتمال ششم: این احتمال مختار مرحوم امام(ره) است. ایشان برای اثبات این احتمال از همان مطالبی که قبلاً بیان شد بهره گرفته­اند؛ یعنی قرائنی که اثبات می­کرد معنای حقیقی اجماع نمی­تواند مراد باشد، که کراراً آنها را بیان نمودیم. همچنین فرموده­اند: مشهور روایی نمی­تواند مراد باشد؛ چون مشهور روایی "لاریب فیه" نیست، بلکه کما بیّناه سابقاً، "فیه کلّ الریب" است. علاوه بر اینکه امام_{علیه­السلام} به واسطه تثلیثِ وقایع، برای کلام خودشان برهان اقامه می­کنند و می­خواهند بفرمایند "المجمع علیه" داخل "أمرٌ بیّنٌ رشدُه" است، و حال آنکه مشهور روایی اینچنین نیست، بلکه بیّن الغیّ است. دلیل نفی احتمالات بعدی نیز این است که ظاهر عرفی "المشهور" مشهور اصطلاحی است؛ یعنی عرف از این کلمه اکثر افراد می­فهمد، مثلا اگر به عرف بگویند: مشهور علماء یا اطبّاء فلان حرف را گفته­اند، برداشت می­کند که اکثر آنان آن حرف را زده­اند.

.    مناقشاتِ کلام مرحوم امام(ره)

مناقشه اول: این احتمال با سوال بعدی راوی، که فرض می­کند هر دو روایتِ متعارض مشهور باشند، همخوانی ندارد؛ چون معنا ندارد دو روایت متعارض و متهافت مورد عمل اصحاب باشند، ممکن نیست مشهور اصحاب دو فتوای متناقض داده باشند[1]. و حال آنکه امام_{علیه­السلام} فهم راوی را تقریر می­کند و نمی­فرمایند این سوال تو بی­معناست، بلکه جواب می­دهند و راه علاج ذکر می­فرمایند.[2]

جواب اول: مرحوم امام(ره) می­فرماید: در قسمت اول که حضرت صادق_{علیه­السلام} می­فرمایند به مجمعٌ علیه اخذ کن و مجمعٌ علیه لاریب فیه است، با توجه به قرائنی که اقامه کردیم باید بگوییم شهرت فتوایی[3] مراد است و مابقی احتمالات مردوع است، ولی در ذیل که راوی می­پرسد: اگر هر دو مشهور بودند چه؟ مقصود از مشهور "ما ذهب الیه الاکثر(مشهور اصطلاحی)" نیست، بلکه مراد هر چیزی است که شاذ نباشد؛ چون خود حضرت مشهور را در مقابل "الشاذ الذی لیس بمشهور" قرار دادند. سوال راوی نیز ناظر به همین معناست.

جواب دوم: حتی با فرض پذیرش ظهورِ "مشهور" در سوال راوی در مشهور اصطلاحی، این ظهور نمی­تواند قرینه بشود بر اینکه در صدر روایت، مراد از "المجمع علیه" مشهور روایی است؛ چون با توجه به قرائنی که ذکر شد، برهانی که حضرت صادق _{علیه­السلام} اقامه فرمودند و برهانی که از حضرت رسول(ص) نقل فرمودند، ظهور صدر روایت در شهرت فتوایی بسیار قوی است و قابل انکار نیست، ولی ظهور ذیل، ظهور سیاقی[4] است، فلذا به قرینه اقوی(صدر روایت) باید از ظهور ذیل رفع ید کنیم[5] و بگوییم منظور از مشهور، هر چیزی است که شاذّ نباشد، نه مشهور اصطلاحی، مثلا سی-چهل نفر به روایت دالّ بر وجوب عمل کردند و سی-چهل نفر هم به روایت دالّ بر حرمت، بنابراین هیچکدام شاذّ نیستند، ولی به حدّ شهرت اصطلاحی هم نمی­رسند. در واقع مثل این است که صدر روایت نصّ است و ذیل ظهور بدوی دارد، فلذا به علت تقدیم نصّ بر ظاهر، دست از ظهور بدوی ذیل برمی­داریم.

اما جواب­های مرحوم امام(ره) تمام نیست؛ چون اولا: لاریب فیه در صورتی برای مدعای ایشان(شهرت فتوایی) قرینیّت دارد که به معنای نفی ریب من جمیع الجهات باشد، ولی اگر مانند آخوند(ره) معنا کنیم که از نظر صدور لاریب فیه است، و "بیّن رشدُه" و "حلالٌ بیّن" را نیز به همین منوال معنا کنیم، لازم نیست مراد از مجمعٌ علیه شهرت فتوایی باشد، بلکه می­تواند شهرت روایی مراد باشد. تحقیق در معنای لاریب فیه را به موضع خودش(بررسی مقدمه سوم استدلال شیخ(ره)) واگذار می­کنیم.

ثانیا: سوال روای این چنین است: فَإِنْ کَانَ الْخَبَرَانِ عَنْکُمَا مَشْهُورَیْنِ قَدْ رَوَاهُمَا الثِّقَاتُ‏ عَنْکُم. در اینجا مشهور به قد رواهما وصف شده است، و نگفته است قد أفتی بهما الاصحابُ، این تعبیر سائل نشان می­دهد به روایت و نقل آنها توجه داشته است، نه عمل بر طبق آنها؛ یعنی برداشتش از کلام قبلی امام_{علیه­السلام} شهرت روایی بوده است و بر طبق همین برداشت سوال می­کند: «اگر این مرجّحی که بیان فرمودید در هر دو وجود داشت تکلیف من چیست؟» و امام_{علیه­السلام} نیز با پاسخ دادن به سوال، فهم او را تقریر کرده­اند[6]. این هم قرینه خوبی است و بزرگانی آن را بیان کرده­اند، حتی شهید صدر(ره) با تمسک به همین قرینه می­فرماید مراد این روایت شهرت روایی است. إلّا أن یقال: تا قبل از مبسوط شیخ طوسی(ره) دعب اصحاب بر این بوده که خود روایت را به عنوان متن فتوی می­آورده­اند؛ به همین دلیل عمر بن حنظله تعبیر به "رواهما" کرده است، أو یُقال راوی می­خواسته بگوید این روایات دو خصوصیت دارد: هم مورد عمل و فتوای مشهور واقع شده و هم راویان آن ثقات هستند. بله، اگر آن صدر وجود نداشت جور دیگری معنا می­کردیم، ولی چون ظهور صدر بسیار قوی و مانند نصّ است باید در ذیل تصرف کنیم و ذیل نیز قابلیت این تصرف را دارد.