به نام خدا

ادامه مناقشاتِ مقدمه سوم 1

بررسی کلام محقق سیستانی^{دام ظله} 4

بحث در مناقشاتِ مقدمه سوم استدلال شیخ اعظم(ره) بر تعدی بود. تاکنون چهار مناقشه و جواب آنها بیان شد. اکنون به مناقشه اخیر می­پردازیم.

ادامه مناقشاتِ مقدمه سوم

مناقشه پنجم: این اشکال از آقای سیستانی^{دام­ظله} است، علی ما کتبَه بعضُ تَلامِذَتِه. خود این اشکال مبنای مطلب مهمی شده که تعدی از مرجحات منصوصه است، اما نه از راهی که شیخ(ره) فرمودند. اشکال این است که شیخ(ره) ریب را به معنای شک گرفتند، لاریب فیه یعنی لاشک فیه. قهراً عدم شک ملازمه دارد با اینکه مقطوع است؛ چون جایی که شک نیست قهراً قطع وجود دارد. به خاطر همین جهت فرمودند خبر مشهور که بواسطه قرائن به معنای المعروف عند الکل است، قطع­آور نیست. خبر مشهور عند الکل را همه می­شناسند ولی شاید راوی آن نباشند، لذا ممکن است سندش، دلالتش یا جهتش قطعی نباشد. بنابراین «الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ مِنْ أَصْحَابِک یُؤْخَذُ بِهِ فَإِنَّ الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ لَا رَیْبَ فِیه»؛ یعنی هیچ شکی در آن نیست، بلکه مقطوع است. این با موضوع (الْمُجْمَعَ عَلَیْه) به معنای یعرفه الکل سازگار نیست، پس به ناچار لاریب فیه اضافی مراد است؛ یعنی نسبت به طرف دیگر می­سنجیم و می­بینیم بالقطع و الیقین در دیگری نیست. حالا محقق سیستانی^{دام­ظله} می­فرماید اساسا ریب به معنای شک نیست تا این نتایج حاصل شود. ریب یک معنایی دارد که می­شود بر اساس آن لاریب فیه را به معنای حقیقی گرفت، و با عدم قطع هم سازگار باشد؛ یعنی با اینکه قطع نداریم و شک داریم می­گوییم لاریب فیه است. ایشان می­فرماید ریب به معنای اضطراب، قلق نفس، دلهره، سوء ظن و امثال این است. معنای ریب در لغت و عرف این است. و برای اثبات آن کلمات لغویین را مفصّلاً نقل کرده­اند و به بعض آیات مبارکات[1] که در آنها جمع بین شک و ریب شده نیز تمسک کرده­اند. توضیح مطلب این که وقتی شخصی خبری می­آورد و ما او را آدم راستگو و ثقه­ای می­دانیم، احتمال این که لعلّ سهو یا اشتباه کرده باشد می­دهیم، ولی اینها برای ما قلقی ایجاد نمی­کند و در عرفِ عقلاء این احتمالات مفروغٌ عنه است، لذا به این خبر با خیال راحت عمل می­کنند. ولی وقتی این خبر معارضی از یک ثقه دیگر پیدا می­کند در اثر علم اجمالی بر اشتباه یکی از متعارضین، برای انسان در وهله اول قلق و اضطراب ایجاد می­شود. قبل از اینکه به معارض بربخورد شک در دلش بود، ولی به آن اعتنا نمی­شد، اما بعد از اینکه ثقه دیگری به نقطه مقابل (نقیض یا ضد) آن إخبار می­کند، این تعارض موجب علم اجمالی می­شود که یکی از این دو تا باید خطا کرده باشد، ولی ما نمی­دانیم کدام یک اشتباه است؛ لذا در نفس انسان قلق و اضطراب پیدا می­شود، اسم این حالت ریب است. نام آن حالتی که قبل از تعارض بود شک بود، (به هر حال احتمال خلاف وجود داشت؛ چون راوی معصوم نیست، ولی لایُعتَنی بذاک الشک، ولی این حالت ثانوی که در کنار آن شک قبلی پیدا شد قلق و اضطراب است. و این قلق منشأ دارد. پس هر قلق و اضطرابی ریب نیست. ممکن است شخصی بی دلیل حالت اضطراب دارد، دلشوره دارد، اسم این ریب نیست. اما در اینجا قلق از علم اجمالی ناشی ما می­شود. چون می­دانیم در این بین خطایی رخ داده، دچار اضطراب می­شویم. حال اگر رفتیم بررسی کردیم و دیدیم خبر الف را مشهور نقل ­کرده و خبر ب را یک عده نادری نقل کرده­اند. در اینجا آن قلق و اضطرابی که در ما پیدا شده بود بواسطه ملاحظه شهرت منصرف می­شود به منقولٌ عنه آن عده نادر، و می­گوییم لابد آنان اشتباه کرده­اند، و قلق از منقولٌ عنه مشهور دفع می­شود و می­گوییم بعید است این همه آدم خطا کرده باشند. البته نوع قلقی که برای ما پیدا شده هم در این مساله مؤثر است. مثلا گاهی قلقی که ایجاد می­شود این است که لعلّ یکی از اینها دروغ گفته و اصلا خبری که نقل کرده صادر نشده است؛ یعنی نسبت به صدور ریب داریم و گاهی نسبت به دلالت ریب داریم که شاید ما بد می­فهمیم؛ یعنی دلالت چیز دیگری است و تعارضی وجود ندارد. و گاهی نسبت به جهت قلق و ریب داریم که شاید یکی از اینها برای بیان حکم واقعی صادر نشده است. هر کدام از اینها باشد، راهکار خودش را دارد. اگر از نظر جهت بود و دیدم مشهور و عمل معظم اصحاب در تمام أزمنه، حتی زمانی که زمینه­ای برای تقیه نبوده، طبق یک طرف است ریبی که تاکنون بین این دو مردد بود، از مشهور منصرف می­شود و در طرف دیگر متعین می­شود. طرف مشهور یقینی نمی­شود؛ چون آن شک همچنان هست، احتمال خطا هست؛ چه بسا حکم واقعی خدا این نباشد، شاید قیدی جا افتاده یا در مقامِ تلقی راوی توجه کامل نکرده است، ولی آن قلق و اضطراب جدید (که در اثر تعارض پیدا شده بود) مندفع و به طرف مقابل منصرف می­شود. همین جا نقطه افتراق فرمایش ایشان با شیخ(ره) است. و اگر قلق از نظر صدور بود، شهرت روایی کارساز است، فتوایی کارساز نیست. فتوا یعنی حجت است؛ چون همه فتوا داده­اند، ولی وقتی اکثر اصحاب خودشان از امام^{علیه­السلام} نقل می­کنند، انسان اطمینان پیدا می­کند که حتما صادر شده است و آن قلق از بین می­رود. البته حالات مختلف است، گاهی یقین می­آورد و شک را هم از بین می­برد، و گاهی پایین­تر است و فقط اطمینان می­آورد، ولی به هرحال قلق را از بین می­برد. اینکه حضرت فرموده فَإِنَّ الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ لَا رَیْبَ فِیه می­خواهد بفرماید خبری که مشهور (به تناسب روایی یا فتوایی) آن هم مشهوری که عرفاً می­توان گفت همه گفته­اند، نقل کند، قطع نمی­آورد، بلکه دیگر قلق در آن نیست؛ یعنی واقعاً قلق و اضطراب عرفی در آن نیست، نه اینکه به تناسب طرف مقابل. شیخ(ره) فرمود لاریب فیه به معنای نفی ریب اضافی است ولو خودش هزار ریب داشته باشد، پس باید به حکم العِلَّۀُ تُعَمِّمُ و تُخَصِّص به هرجایی که چنین است، تعدی کنیم. لذا هر گاه در متعارضین یک خبر به نسبت دیگری خلل احتمالی کمتری داشت، برای ترجیح کفایت می­کند، ولو جهت این امتیاز غیر از مرجحات منصوصه باشد. بنا بر آنچه گفتیم این فرمایش ایشان نادرست است. بله، ما هم تعدی می­کنیم، ولی به این بیان: هر چیزی که موجب بشود قلق و اضطراب ایجاد شده بواسطه تعارض از بین برود، ولو منجر به قطعیت صدور و جهت نشود، مرجِّح است. محقق سیستانی^{دام­ظله} می­فرماید تمام چیزهایی که در مقبوله ذکر شده، مصداق همین است، هم قبل از این فراز و هم بعد از آن. حضرت در باب صفات راوی فرمود به اعدل و اورع و افقه و اصدق اخذ کن، اینها از همین باب است؛ یعنی چون صغرای همین کبری است. اگر دو تا حاکم حکم متعارض کردند میگوید اصدق و اورع را بگیر، چون اگر راوی اورع باشد، قلق و اضطرابی که در اثر اختلاف این دو حاکم پیدا شده، منصرف می­شود به طرف دیگر و از اورع دفع می­شود. بقیه صفات نیز همینطور. تعبدی هم نیست، بلکه یک واقعیتی است. البته قبلا گفتیم بحث صفات مربوط به حاکم است، ولی فرقی نمی­کند اگر مربوط به حاکم هم بگیریم همینطور است، اگر مربوط به راوی هم بگیریم همینطور است. فرازی که در ادامه آماده نیز از مصادیق آن قاعده کلی عقلائی است، بعد از اینکه راوی فرض می­کند هر دو طرف تعارض مشهور هستند، امام^{علیه­السلام} او را به مخالف عامه ارجاع می­دهند. عقلاء هم وقتی به تعارض دو اماره برمی­خورند و برایشان قلق و اضطراب پیدا می­شود، اگر شواهدی پیدا کردند که باعث شد قلق و اضطراب منصرف به طرف دیگر بشود، به ذوشواهد عمل می­کنند؛ چون تنها مانع که آن قلق بود از بین رفته است. پس مقبوله در حقیقت ما عند العقلاء و سیره عقلائی را امضاء می­کند و در صدد بیان یک امر تأسیسی نیست، و تمام آنجه در مقبوله آمده صغریات همین سیره است. بنابراین بر اساس این روایت باید به هر مزیتی که این حالت را ایجاد می­کند تعدی کنیم. مثلا فهمیدیم یک از متعارضین نقل به معنا شده و دیگری عین الفاظ امام^{علیه­السلام} است. توجه به همین نکته قلق را متوجه منقول به معنا می­کند؛ چون این عین الفاظ را آورده و اگر اشتباهی باشد مربوط به آن طرف است؛ چه بسا راوی در فهم کلام حضرت دچار اشتباه شده است. پس خود نقل به معنا یَصرِف الریبَ بالخبر المنقول بمعنی. مثال دیگر اینکه فرضاً یکی از متعارضین قرب الإسناد دارد؛ با دو و اسطه از امام^{علیه­السلام} نقل شده است و دیگری ده تا واسطه می­خورد. توجه به اینکه این یکی ده بار دست به دست شده و احتمال خطا و سهو در هر بار انتقال افزون شده، باعث می­شود ریب به آن منصرف شود. و بالعکس از قریب الاسناد دفع می­شود. شیخ اعظم(ره) شبیه این کارها را در فقه(مکاسب) انجام داده است، مثلا در تعارض روایت کافی با کتاب قرب الاسناد کافی را مقدم می­کند؛ چون نُسَخ کافی متواتر است و جزمی که در اینجا هست در آنجا نیست، ولو این هم فی نفسه حجت است. از نظر شیخ(ره) کافی لاریب اضافی است، چون به نسبت، احتمالات اشتباهی که در قرب الاسناد هست، اینجا نیست. و به بیان آقای سیستانی^{دام­ظله} چون قرب الاسناد متواتر نیست، اگر به واسطه صدور قلقی پیدا شده باشد، روایت کافی مقدم می­شود چون قلق از آن منصرف می­شود، و هکذا بقیه أمثله. این حرفها در فقه و نقشه راه اجتهاد بسیار مؤثر است.

إن قلت: شیوه عقلا در بیان ضوابط اینگونه نیست که چند صغری بیاورند و بعض صغریات را معلَّل کند تا نشان دهد مقصود اصلیش کبری است.

قلت: اگر کسی ابتدا به سخن کند این حرف درست است، ولی وقتی در سوال و جواب باشد، که به مقتضای سوال سائل سخن گفته می­شود این اشکال وارد نیست.

محقق سیستانی^{دام­ظله} در این مقام مشخص نکرده­اند که بالأخره منظور ایشان از "المجمع علیه" چیست. البته در ضمن نقد حرف دیگران در همان باب این را تقویت می­کند که "اصحابک" یعنی اصحاب خود شخصی که مبتلای به تعارض شده است. به این نکته تصریح فرموده­اند.

این مجموع کلمات این محقق بزرگوار به شکلی که ما فهمیدیم و بیان کردیم. در مقابل این فرمایش تعلیقاتی هست که باید مطرح کنیم ببینیم جواب دارد یا خیر؟

بررسی کلام محقق سیستانی^{دام ­ظله}

ایشان فرموده ریب به معنای قلق و اضطراب است. ولی این مقاله به حسب آنچه در لغت آمده امر مسلمی نیست. بزرگانی از لغت مثل مصباح المنیرگفته:الرَّیْبُ‏: الظَّنُّ و الشَّکُّ و رَابَنِی‏ الشَّى‏ءُ یَرِیبُنِی‏ إِذَا جَعَلَکَ شَاکًّا[2]. معمول مفسرین و اهل لسان این آیه «ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدىً لِلْمُتَّقین‏»[3] را چگونه معنا کرده­اند؟ گفته­اند شکی در آن نیست یا گفته اند لاقَلَقَ فیه؟ البته وقتی شک نبود، قلق و اضطرابی هم نیست، چه بسا به همین دلیل که لازمه معنای حقیقی است در برخی جاها به عنوان معنا ذکر شده است. بنابراین اینکه می­فرماید به مُجمعٌ علیه اخذ کن به دلیل این است که  شکی در آن نیست، و چه بسا حضرت منشا قلق و اضطراب را نفی می­کند، یا چیزی که یُوجِبُ الاطمینان را بیان می­کند؛ یعنی آن طرفی که شکی در آن نیست را اخذ کن! چرا قلق داری؟ نه اینکه معنای ریب قلق است، بلکه یعنی تو که قلق داری برای رفع قلقت به این خبری که لاشک فیه است، اخذ کن، تا قلقت از بین برود. لازم نیست چون او قلق دارد معنای ریب را قلق بگیریم، این قرینه خوبی نیست بر اینکه لغت را اینگونه معنا کنیم.

حرف نهایی این است که اینجا دو مطلب مهم هست یکی اینکه به مسلک شیخ(ره) اشکال کنیم. دیگر اینکه این استفاده را بکنیم و این شکل تعدی کنیم. اگر بخواهیم به شیخ(ره) اشکال کنیم به همین اندازه کافی است که بگوییم گرفتن ریب به معنای شک مسلم نیست تا آن موارد را استنتاج کنید، بلکه شاید به معنای قلق باشد. ولی برای اثبات مطلب دیگر که به روش آقای سیستانی^{دام­ظله} معنا کنیم، نیز کفایت نمی­کند. ما ممکن است به این مقدار با ایشان موافقت کنیم که وقتی به بعض لغات که ایشان نقل فرموده، مراجعه می­کنیم به معنای قلق گرفته­اند، ولی از طرف دیگر وقتی به برخی دیگر از لغات رجوع می­کینم می­بینیم به شک معنا کرده­اند. پس هر دو در مجامع لُغوی هست. اهل لسان نیز در قرآن ریب را به شک معنا کرده­اند، پس فوقش این است که مردد می­شویم. بنابراین نه فرمایش شیخ(ره) را می­شود تصدیق کرد و نه فرمایش ایشان را، برای ما مجمل است. بنابراین مطلب ایشان به این مقدار که فرمایش شیخ انصاری را با مشکل مواجه کند خوب است، ولی حرف خودشان را اثبات نمی­کند. و للکلام تتمۀٌ.

وصلی الله علی محمد وآل محمد.